हामीसँगै छ हाम्रो इतिहास

नदीश

तिमी भारतमा लुम्बिनी बनाऊ
खोज कोही सुद्धोधन र मायादेवी
गरिदेऊ विवाह
जन्मेला कुनै सन्तान
या त गराइदेऊ कृत्रिम गर्भाधान
जन्माइदेऊ कुनै पुत्र
र गरिदेऊ नामाकरण ‘गौतम बुद्ध’
हामीलाई कुनै गुनासो छैन
बरु उल्टै सुनाइदिउँला विश्वलाई
हालसालै एउटा अर्को गौतम बुद्ध
भारतमा पनि जन्मिएको छ

तिमी चीनमा सोलुखुम्बु बनाऊ
बनाऊ एउटा राष्ट्रिय निकुन्ज
अनि ठड्याऊ एउटा अग्लो पहाड
छरिदेऊ त्यसमाथि कृत्रिम हिउँ
र चुनिदेऊ कुनै नाम
चोमोलोङ्गमा, माउन्ट एभरेष्ट या सगरमाथा
हामीलाई कुनै चिन्ता छैन
बरु उल्टै भनिदिउँला दुनियाँलाई
हालसालै एउटा अर्को सगरमाथा
चीनमा पनि ठडिएको छ

तिमी निस्फिक्र जन्माऊ तिम्रो गौतम बुद्ध
तिमी निश्चिन्त ठड्याऊ तिम्रो हिमाल
हामी गर्दैनौँ कुनै प्रतिकार
हामीलाई राम्रोसँग थाहा छ
हामीसँगै छ हाम्रो आफ्नो सगरमाथा
हामीसँगै छ हाम्रो आफ्नो लुम्बिनी
हामीसँगै छ हाम्रो आफ्नो इतिहास

पागल परिवेश

जीवन चाम्लिङ

आँधीले युद्ध गरेको
परिवर्तनको यो समय पर्खालभित्र
त्यो शहरमा
त्यो गाउँमा
त्यो बस्तीमा
त्यो हृदयहरुमा
झरनाको मीठो सुसेली जस्तै
कन्चन हुनुपर्छ विचार र आकांक्षाहरु
पाखाहरुमा फुल्ने लालीगुराँस र
एकलासको सुनाखरी जस्तै
प्रसन्न हुनुपर्छ
प्रत्येक त्यो रक्तिम बिहानीहरु
तर
सभ्यताको यो युगमा
घाइते संसारभैष
मान्छेको शब्द बेचेर
सत्य मान्छे हुन नसक्दा
बलात्कृत चेलीको
अस्मितामाथि नपरी सहवास गर्दै
राष्ट्रियतालाई जोर लात मार्नमै
खुसी हुन्छन् मान्छेहरु ।

इतिहासले कोल्टे फेरेर
परिवर्तनको अन्तरालमा
मान्छेले पुर्खाको बिडा थाम्नु पर्ने
इतिहासको गाथा बोक्नु पर्ने
बिडम्बना मान्छे मान्छे हुनुको अर्थ बिसर्िएर
किरातीको रितमा जाँड पिएर
बौलाएको जड्याहा जस्तो
कतै सन्तान लुटिएकी आमा जस्तो
खालि बौलाइरहन्छन् मान्छेहरु
यही समयको सन्नाटालाई चिरेर
एकलास मध्यरातमा
अँध्यारो युगीन
यी सडकहरुमा
यी गल्लीहरुमा
यी चिहान चौतारीहरुमा
मध्य थकानलाई थाती राखेर
खोजीरहेछ अर्थ पागलपनको ।

गणतन्त्रको खेती

विक्रम सुब्बा

भन्दिनु है ! पारिजात दिदीलाई भन्दिनू
दिदीले छोडेर गएको मुलुकमा
संविधानका पन्ना-पन्नामा फलेका
गुलिया चिप्ला र धारिला अक्षरहरु
भोक मार्ने मकै-भटमास बन्न सकेनन्
तसर्थ सुरु भएको छ गणतन्त्रको खेती ।

भन्दिनु है ! पारिजात दिदीलाई भन्दिनु
आन्दोलनको हलोमा जुलुसका नाराहरु नारेर
गल्ली-गल्ली सडक र चोक जोत्दै जाँदैछन्
फाली अड्काउँने दरबारका जगहरु जोत्दै जाँदैछन्
सात समुद्रपारी र छिमेकका फिरङ्गी-मोडलका
ग्र्यान्डडिजाइन र रोडम्यापहरु जोत्दै जाँदैछन्
जोतेको सियो र खनेको चपरीमा
आपुनै रगतको बीउ हाल्दै जाँदैछन्
यो महान् खन-जोतबाट कोही आतङ्कित छन्
र एम्बेसीहरुका गोप्य प्राविधिक सहयोगमा
बचाउका काला बङ्कर तैयार गरिरहेछन्
तर गणतन्त्रको खेती गनॆ्रहरु
बङ्करहरु पनि जोत्दै-जोत्दै जाँदैछन् ।

भन्दिनु है ! पारिजात दिदीलाई भन्दिनू
दिदीले छोडेर गएको मुलुकमा
संविधानका पन्ना-पन्नामा फलेका
गुलिया चिप्ला र धारिला अक्षरहरु
भोक मार्ने मकै-भटमास बन्न सकेनन्
तसर्थ सुरु भएको छ गणतन्त्रको खेती ।

पाटन

विमल निभा

यो कानुनी गोली हो

असह्य दुख भयावह वेदना
निरन्तर चित्कार
र विह्वल मन
सबै जनिहंसा हुन्

जोस आक्रोश विद्रोह
र अन्यायको विरोध रोक्का गरिएको छ
अज्ञापत्रमा
हत्या नियमबमोजिम भएको छ
तिमीहरुको छातीबाट बगिरहेको
रातो रगत
अराजकता हो

आँखाको तरल आँसु ध्वंसात्मक कारबाही
र स्थिर पीडा उग्रवाद
रगताम्मे विश्वास राज्यविप्लव
चेतना असंवैधानिक शब्द हो
सहन गरिने छैन अब
कुनै पनि प्रकारको छटपटी

पाटनबासीहरु हो !
तिमीहरुको जीवनलाई गैरकानुनी
घोषित गरिन्छ ।

रमिते डाँडा र माकाधुपा

दीपा एवाई राई

पैह्रोले लानै आँटेको
आयुआयु परेको गाउँ
सिन्कौलीको रुख उस्तै छ
तर मक्केको रहेछ ढुङ्ग्रो
बाटाभरिका अम्लिसो
अनि तीतेपाती पनि उस्तै छ
तर सिस्नुका बुटाहरु पातलिएछन्
म टाँकीको छेउबाट
तल्लो कल्ला र माथिल्लो कल्लाका
काफल र कटहरका रुखमा
भर्लाको बोट मौलाएर
टोटलाहरु लत्रिरहेको देख्छु
मेरो माकाधुपालाई
रमिते डाँडाले हेरिरहेको छ
सुनेँ पहिरोको डरले
गाउँले शहरतिर पस्दैछन् रे
गन्तव्यमा म रात पर्नुअघि पुग्नु छ
किनभने कोमासँग
ढुङ्ग्री बुलाकी रेजी लगाएर मर्चुङ्गो बजाउनु छ
अनि कोपासँगै
गुलेली मटेङ्ग्रो र धनुष लिएर
सिकारमा पनि जानु थियो ।

ढोकाभित्र प्रवेश गरेँ
कसले-चलाएर हो या नचलाएर
अगेनाका चुला ढुङ्गाहरु
टुकि्रएका थिए
छानोमा सिउरिएको खुर्पा खुकुरी याम्टा र वाबुङसीमा
धुलो जमेको रहेछ
छेवैमा डेवाको ढोल ढयाङ्ग्रोसँग
घुङ्गघुरी जतनसँग राखिएको थियो
मेरो घरगाउँमा धमिरा लागेछ
माकुराको जालो
सिन्कोले बिस्तारै हटाउँदै
बाहिर निस्कन्छु
धुमिलिएको आकाशमा
वरिपरि चील घुमिरहेको छ
मेरो आँगनमा बाबरी मखमली
र सयपत्री फूलहरुमा
झोर मौलाएर फूलहरु छोपिरहेछ
अब गोडमेल गरेर पैह्रो रोक्नु
म रमिते डाँडाबाट
हरियो बुटा ल्याउँछु ।

लुङमारी कथा

मनु लोहोरुङ

काल्पनिक वायुयानबाट
भूमध्यसागरको तटमा
अवतरण हँुदाको पल
पूर्वतिर फिकंर्दा बादलमा
खाडलमाथिको जमिन
सर्लक्क आफ्नै भूमिको
मानचित्र देख्छु ।

ढुङ्गे मनको पहाडहरु
अब बिस्तारै खस्छन्
विचारका ब्लास्टिङ
पड्किनु र पड्काउनुको
उँभोगतिले चोइटिएर…।
कोर्काली वस्तीमा
हो ! त्यस्तै
भित्ता फोर्ने निर्जन आवाजको खाँचो छ ।

हो ! अब
भूत हाँस्ने रातहरुमा
जूनले पाइला टेक्नेछ
औंशी पोखिएका दिनहरु
सोचको पूर्णिमा फुलेर
अब चिमाल हुनुपर्छ
किनकि सृष्टि अटल हुनुमा
दृष्टि बदल्नु पर्छ ।

झुल्के घाम डस्ने गोमन सर्पहरुको
सुख्खा प्रान्तमा
हो ! अब
छातीभरि लालसागर
निश्चल तरङ्गहरु…।
करुणा र मानवताको
सभ्यताको नीलो रङ्ग
ब्रह्माण्डमा पोखिनु पर्छ ।

सागरमाथको गाथासँगै
हजारौँ लुङमारी कथाहरु
अब कोरिनेछन्
मुन्धुमको भाकामा
आ-आफ्नै लिपीमा
अहिलेसम्म डढेका
मनका व्यथाहरु खिपी
अब फेदाङमाहरुले पनि
युगको जोखाना फलाक्नु पर्छ ।

भूमिका अनुरागीहरु हो !
सचेत जीवनको इन्द्रेणी
सर्वोपरी फैलाऊ !
सदियौँदेखि कठ्याङ्गि्रएका
बैंशालु हिमालहरुमा
अब पानी होइन
आगोको वर्षा हुनुपर्छ
मानव बस्तीभित्रका
अपमानित जीवन-फूलहरु
युगीन शीतले बौरिनुपर्छ ।

काठमाण्डू एक्लैले अब काठमाण्डू बोक्न सक्दैन

कृष्णभूषण बल

काठमाण्डू एक्लैले अब काठमाण्डू बोक्न सक्दैन
काठमाण्डू एक्लैले अब सिँगै नेपालको अर्थ लगाउन सक्दैन

नाघ्नुपर्छ पैतालाहरुले अब भाज्याङहरु
टेक्नुपछै आँखाहरुले अब सारा पहाडहरु
उड्नुपर्छ निश्चित लक्ष्यहरुमा अब यो छिमलका चराहरु
ज्वालामुखी झै फुटेनुपर्छ अब यो पिढीका स्वरहरु
छाम्दै हातहरुले काँडाहरु अब टेक्न सक्नुपर्छ
काठमाण्डू त अब डाँडाहरुमा बिछिन सक्नुपर्छ

एउटै ढुङ्गाले कुनै घर बनिन सक्दैन ढुङ्गाको तह तह हुनुपर्छ
एउटै पोखरीको कुनै ताल हुँदैन थुप्रै दह दह जम्नुपर्छ
हुटिट्याउँले सगर थाम्न खाजेर-थामिन सक्दैन सगर
बर्खे भेलको सानो चपेटले-मेट्न खोजेर मेटिन्न बगर
पहाड मधेस थुम्काथुम्की र उकालीओरालीको देश
कसैको पेवा होइन कसैले ठेक्का लिएर पनि हुने हैन
मुहान जो बग्नुपर्छ जम्नु यसको कुनै अर्थ हुदैन ।

काठमाण्डू एक्लैले अब काठमाण्डू बोक्न सक्दैन
काठमाण्डू एक्लैले अब सिँगै नेपालको अर्थ लगाउन सक्दैन ।

खोरमा थुनिएर पनि बिहानीको संकेत दिन्छ कुखुराको भाले
निरर्थक प्रयासमा युग हाँस्छ बलिसकेको दिनलाई हुस्सुले ढाक्न खोजे
टुँडिखेलका प्रत्यक सुरहरुमा घोडा छादेर त्यतिकै डटेकै छ इतिहास
टाप बजारेर कुदिरहेको घोडालाई त्यतिकै चाबुक लगाइरहेछ एउटा उपहास ।
अनिष्ठ भन्छन् सपनामा देख्नेहरु पनि यस्तो कालो घोडा र कालो मान्छे
तर काठमाण्डू छातिमाथी बोकिरहेकै छ यस्ता कति कति इतिहासका मान्छे
किन थाहा भएन तिमीलाई एउटा रौंलाई मात्र भनिन्न केश
किन थाहा भएन तिमीलाई एउटै इतिहासको मात्र हुदैन देश
-काठमाण्डू वास्तवमा भित्रभित्रै छटपटिएको छ
-काठमाण्डू वास्तवमा भित्रभित्रै गु_िम्सएको छ
माजुश्रीको अर्को तरवारको विकास खोजिरहेको छ ऊ
युगका गह्रौं पाइलाहरु अब धेरै बोक्न सक्दैन-
यसैले बग्ने निकास खोजिरहेको छ ऊ

काठमाण्डू एक्लैले अब काठमाण्डू बोक्न सक्दैन
काठमाण्डू एक्लैले अब सिँगै नेपालको अर्थ लगाउन सक्दैन ।

लेखक

स्व. स्वप्निल स्मृती

ठीक यतिखेर भने
म पनि केही न केही नलेखी रहन सक्दिन ।

जब कि-
अखबारमा साभार छ
उहीँ निरो र बाँसुरीको कथा
प्रेमीहरु लेखिरहेछन्
खिर्राको पातमा तप्तप्…।
आजीवन ट्राजेडी
आँखा चिम्लेर सिपाहीहरु लेखिरहेछन्
गृहयुद्धको दैनिकी
न्यायाधीसहरु- ल्यापटपमा लय मिलाइरहेछन्-श्रृङ्खलामय फाँसीको
भने
मसमेत केही न केही लेखिरहेको छु ।

विक्षिप्त केही संवेदनाहरु
जिजिविषाबाट राजीनामा-पत्र लेखिरहेछन्
डाँकुहरु लेखिरहेछन् शान्तिको प्रतिवेदन
रङ्ग्याएर उल्टो झुण्ड्याएका छन्-
बच्चाहरुले प्यारो देशको कार्टुन
जासुसले नोट गर्दैछ ठीक यतिखेर
‘व्ल्याक लिस्ट’मा मेरो नाम
भने
आफैँ अनुमान गर्नुहोस्
म के लेखिरहेको छु-

धर्तीमा कोरिएका छन्-
जसरी नदीहरु गोरेटाहरु नागबेली
जस्तो किसानले पट-बाँझोमा
‘भर्जिन’ धर्का तान्छ हलोले
चट्ट्याङ पर्दा कस्तरी क्षितिजमा
युगीन दस्तखत गर्छ-बिजुलीले
जरुर म केही न केही लेखिरहेको छु…

म भीष्म धिमाल

देवविक्रम राई

म भीष्म धिमाल
म लौरो, म भर्याङ
म हलो, म गोठालो
मलाई प्रिय लाग्छ गन्ध-गोबरको ।

म उनीहरुकै हुँ
जसले मलाई टेकेर तरे राजनीतिको खतरा भेल
म तिनीहरुको नै थिएँ
जसले मलाई टेकेर टपे राजनीतिको विकट भीर
मैले जोतेँ, मैले मलेँ
उनीहरुको तकदीरको बाँझो खेत
र फलाएँ उनीहरुका लागि
सत्ताविलासको गुलियो फल ।

मैजस्तो टायरमा चप्पल त लाउँथे नि उनीहरु
मेरै छाप्रोको ढिँडो-गुन्द्रुकमा नै त
आत्मसन्तुष्टिका साथ जिभ्रा फट्कार्थे उनीहरु
दुःखी दुःखीलाल सतारका लागि
आकाशमा तारा नै टिपेर दिने कुरो गर्थे ।

थियौँ सँगै हामी
थिएँ साथमा
आदिवासी गाँउको एउटा सुन्दर पुूल-मणिलाल राई
हिँड्दा-हिँड्दै म हराएँ
कणिलाल पनि कतै ओइलाए
सतिसालजस्तै टिक्नलाई त
सयौँ बिगाहा मौजा हुनुपर्दो रहेछ-पुर्खाको
घरै दाइजो हुनुपर्दोरहेछ-श्रीमतीको
फाँड्न सक्नुपर्दोरहेछ सिँदुबारी-साथी सहिदको
वा घरुवा थापेर
ढडियामा कोच्न सक्नुपर्दोरहेछ आफ्नै सहयात्रीलाई ।

सुन्छु आज पनि उही सारङ्गी पेट-दुःखीलालको
सम्झन्छु बारम्बार उही ओइलाएका मणिलाल
देख्छु उही सनातन आँशुनदी प्यारो देशको
अनि रुन्छु मायामा, खूब रुन्छु ।

म भीष्म धिमाल
आफू त दुःखी ग्वाला
म आजकाल सिंहदरबारदेखि अलिक पर
ठेम्चो ललितपुरमा गाई पाल्छु
मलाई सबैभन्दा प्रिय लाग्छ गन्ध-गोबरको ।

बलत्कारी बन्दुकहरु

नाकिमा

केही वर्षअघि
भैरवगणमा
चुसेर कैयौं राता फूलहरुलाई
पुरिदिए शिवपुरी जङ्गलमा
एक ब्यारेक बन्दुकहरुले

पोहोर साल
बेलबारीमा
एउटा आदिवासी फूललाई
किचिमिचि पारी निलिदिए
केही बन्दुकहरुले

यो पटक
सुर्खेतमा
तीन बोट दलित फूलहरुलाई
दलदाल गरी चुँडाई फालिदिएका छन्
फेरि बन्दुकहरुले

कसरी हुनसक्छन् फूलहरु सिकारी ?
किन ख्वाइरहनुभएको छ भात
ती बलत्कारी बन्दुकहरुलाई ?
बेचिसक्नुभो तपाइँले आफ्नो मुटु ?
प्रश्नमाथि प्रश्न गरिरहेछन्
पत्रकारका आँखाहरु

निरुत्तर हुनुहुन्छ
रक्षामन्त्री ज्यू ।